ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΣΥΝΘΕΤΡΙΕΣ
Γράφει η Νατάσα Παπαστάθη, καθηγήτρια μουσικής
Leonora Baroni (1611 – 1670)
Είναι μια σοπράνο γεμάτη αυτοπεποίθηση,
με πλήρως ισορροπημένη φωνή και ομαλό «messa di voce»,
καλό δυναμικό έλεγχοχωρίς μορφασμούς»
André Maugars (περ. 1580 – 1645)
Γάλλος εκτελεστής βιόλας ντα γκάμπα
Il cuore della dolce Sirena – L’ Andrianetta
Η καρδιά της γλυκιάς γοργόνας
Ιταλίδα συνθέτρια, τραγουδίστρια, ποιήτρια, εκτελέστρια εγχόρδων.
Η Leonora Baroni γεννήθηκε στη Μάντοβα της Ιταλίας το 1611 σε μουσική οικογένεια, καθώς ήταν κόρη της διάσημης τραγουδίστριας Adriana Basile αποκαλούμενη ως «la bella Adriana», η οποία φιλοξενήθηκε στη στήλη «Γυναίκες συνθέτριες» πριν λίγες εβδομάδες. Ο πατέρας της, Muzio Baroni, καταγόταν από την κατώτερη αριστοκρατία της Καλαβρίας και υπηρετούσε τον Πρίγκιπα του Stigliano. Ο Vincenzo Gonzaga, προστάτης της Basile, της απένειμε το βραβείο Piancerreto και ήταν ένας από τους νονούς της, ο οποίος της έδωσε αυτό το όνομαπρος τιμήν της αποθανούσας συζύγου του Leonora. Μαζί με τις αδερφές της, η νεαρή Leonora έμαθε την τέχνη και κατόπιν το επάγγελμα του τραγουδιού από τη μητέρα της και όλες μαζί, με συνοδεία θεόρβης, άρπας, λαούτου, βιόλας ντα γκάμπα, δημιουργούσαν υπέροχη μουσική ατμόσφαιρα.
Η Leonora πέρασε τα παιδικά της χρόνια στις αυλές της Μάντοβα, στην πατρίδα της μητέρας της τη Νάπολη και στη Ρώμη. Αφού η Adriana Basile επέστρεψε στη Νάπολη από τη Μάντοβα με τις κόρες της το 1624, η Leonora έκανε το ντεμπούτο της στη ναπολιτάνικη κοινωνία με μεγάλη επιτυχία κι όλοι έκθαμβοι θεώρησαν πως η νεαρή τραγουδίστρια, άξια διάδοχος της μητέρας της, ήταν η ιδανική γυναικεία φιγούρα αποκλειστικά για προβολή και χειροκρότημα. Μάλιστα, σε κάποια από τις δημόσιεςπαραστάσεις της με τη μητέρα της, η ίδια έλαβε ως δώρο ένα κόσμημα από τη Δούκισσα της Φλωρεντίας. Μερικά χρόνια αργότερα, η Adriana Basile μετακόμισε με την οικογένειά της στη Ρώμη, όπου κατά τη δεκαετία του 1630 η Leonora έγινε η κορυφαία τραγουδίστρια δωματίου της εποχής της. Η οικογένεια δεν ζούσε υπό τον διορισμό προστάτη, αλλά είχε το δικό της σπίτι, στο οποίο η Basile και οι κόρες της έκαναν εμφανίσεις στα σουαρέ και έδιναν συναυλίες.
Η Leonora πέρασε το μεγαλύτερο μέρος της καλλιτεχνικής της σταδιοδρομίας στη Ρώμη. Πέρα από τις μουσικές της ικανότητες, έμαθε και αυλικούς τρόπους από τη μητέρα της. Η υποδειγματική κοινωνική συμπεριφορά της την ανύψωσε αρκετά πιο ψηλά από την πραγματική της καταγωγή και έπαιξε σημαντικό ρόλο στην τραγουδιστική και κοινωνική της καριέρα.Μιλούσε πολλές γλώσσες, ήταν η μόνη γυναίκα που έγινε μέλος της Academia degli Umoristi, μιας από τις πιο σημαντικές ακαδημίες σε ολόκληρο τον 17ο αιώνα, στην οποία ανήκαν πολλά επιφανή άτομα της αριστοκρατίας της Ρώμης και πέρα από την καριέρα της στο τραγούδι έζησε τη ζωή μιας Ρωμαίας αρχόντισσας. Ως μέλος της ακαδημίας η Leonora Baroni έγραψε ποίηση που συμπεριλήφθηκε στην ανθολογία «Momentum Romanum».
Ο Καρδινάλιος Barberini έγινε ένας από τους σημαντικότερους υποστηρικτές της. Λόγω της πολιτικής φύλου της Ρώμης, η οποία απαγόρευε στις γυναίκες να εμφανίζονται δημόσια, η Baroniδεν ήταν ποτέ επίσημα μέλος της μουσικής της αυλής του Barberini, αν και έδινε συχνά συναυλίες εκεί. Αυτές οι εκδηλώσεις κηρύχθηκαν ιδιωτικές παρά το κυμαινόμενο μέγεθος του κοινού κι έτσι παρέμειναν ωςμουσική δωματίου, η οποία ήταν ανοιχτή σε επαγγελματίες τραγουδίστριες. Στην περίπτωση της Baroni, της οποίας και οι δύο γονείς ανήκαν στην κατώτερη αριστοκρατία, το γεγονός αυτό ήταν ζωτικής σημασίας, καθώς ήταν πάντα σε θέση να διατηρήσει την ιδιότητά της.
Η απόψη όσων την παρακολουθούσαν στις εμφανίσεις της ήταν πως δεν τραγουδά σαν κοκέτα, αλλά ως «κυρία με αγνότητα και σεμνότητα». Η φωνή της ήταν τόσο γεμάτη και δυνατή, κατάλληλη για αρένα κι όχι για μουσική δωματίου.
Δεκάδες ποιήματα φόρου τιμής σ’ αυτήεκδόθηκαν από τις εκδόσεις του ποιητή Fulvio Testi ως «Applausi poetici alle glorie della Signora Leonora Baroni» (Ποιητικό χειροκρότημα στις δόξες της κ. Μπαρόνι),συμπεριλαμβανομένων στίχων των Bracciolini, Rospiglios και Giuliiulio. Όταν ο σπουδαίος Άγγλος ποιητής John Milton (1608 – 1674) άκουσε την υπέροχη φωνή της, συγκινήθηκε τόσο πολύ που της συνέθεσε τρία λατινικά επιγράμματα.
Ως μουσικός έπαιζε εξαιρετικά θεόρβη και βιόλα ντα γκάμπα και συνόδευε τον εαυτό της στο τραγούδι, ενώ συνέθετε και χρησιμοποιούσε αρκετα τον αυτοσχεδιασμό.
Στα εικοσιοκτώ της χρόνια παντρεύτηκε τον ιδιωτικό γραμματέα του Barberini, Giulio Cesare Castellani. Δεδομένου ότι η Baroni δεν ήταν μια απλή υπάλληλος μουσικής δωματίου, είναι πιθανό ο γάμος της να κανονίστηκε από τους Barberini για να την κρατήσουν στην Αυλή τους.
Όμως, ο καρδινάλιος Mazarin, στην προσπάθειά του να κάνει δημοφιλή την ιταλική μουσική στη Γαλλία, κάλεσε τη Leonora στη γαλλική Αυλή, η οποία αποδέχτηκε την πρόσκληση μόνο όταν εκδόθηκε επίσημα από τη βασίλισσα Άννα της Αυστρίας και στη συνέχεια έφτασε στο Παρίσι με τον σύζυγό της. Ωστόσο, το ιταλικό στυλ της Baroni φάνηκε αρκετά περίεργο στη Γαλλία και η παραμονή της ήταν επιτυχής μόνο από τηνενθουσιώδη υποστήριξη χάρη στις προσπάθειες του Mazarin.
Η παραμονή της στη Γαλλία την κούρασε και επέστρεψε με τον σύζυγό της στην Ιταλία, εφοδιασμένη με ισόβια σύνταξη που της είχε χορηγήσει η βασίλισσα. Στη Ρώμη βρήκε ως υποστηρικτή την Πριγκίπισσα ΑντιβασιλέαChristine von Savoien, με την οποία διατήρησε επαφή για χρόνια, μια σχέση που ήταν ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα όσον αφορά τις συνθετικές δραστηριότητες της Leonora.
Η επιστροφή της στη Ρώμη σηματοδότησε επίσης την αρχή της απευθείας πολιτικοεκκλησιαστικής δραστηριότητάς της, αφού της ανατέθηκε η εκπροσώπηση των γαλλικών συμφερόντων στην παπική Αυλή. Τα πιθανά σχέδια επιστροφής στη Γαλλία διαψεύστηκαν για λόγους υγείας, αλλά και πιθανώς επειδή ήταν πολύ καλά εδραιωμένη στην ιταλική πρωτεύουσα. Η επιρροή της έγινε επίσης αισθητή σε δύο παπικές εκλογές.
Με την πάροδο της ηλικίας της και την αύξηση της διπλωματικής και πολιτικής της δραστηριότητας, η Baroni απομακρύνθηκε από την καριέρα της στο τραγούδι. Παρόλα αυτά, ακόμη και μετά το θάνατο του συζύγου της, το σπίτι της παρέμεινε ένα κεντρικό χαρακτηριστικό της κοινωνικής και μουσικής ζωής της Ρώμης, στην οποία συμμετείχε ενεργά με ένα ύφος που αρμόζει σε μια αριστοκράτισσα. Ακόμη κι έναν χρόνο πριν από το θάνατό της, παρουσιάστηκε για άλλη μια φορά ως τραγουδίστρια για τον φίλο και προστάτη της Giulio Rospigliosi.
Το έργο της Leonora Baroni δεν έχει διασωθεί.Και μάλλον σ’ αυτόν ακριβώς το λόγο οφείλεται το γεγονός ότι σήμερα δεν την γνωρίζουμετόσο καλά, όπως π.χ. τη σύγχρονή της Francesca Caccini. Ωστόσο, μπορούμε να συμπεράνουμε πως σαν τραγουδίστρια δωματίου στο εκκλησιαστικό κράτος, το ρεπερτόριό της περιελάμβανε κυρίως σόλο τραγούδια, καντάτες και άριες που συνόδευε η ίδια και περιλάμβανε ιερή και κοσμική μουσική. Η Baroni τραγούδησε ιταλικό στυλ, γι’ αυτό στην αρχή έχαιρε εκτίμησης από τη Γαλλία. Κατέκτησε το νεότερο «Stile recitativo» όπως προκύπτει από τις μελέτες. Ήξερε πώς να κατασκευάζει τόσο εναρμόνια όσο και χρωματικά μέρη, δηλαδή έκανε εναλλαγές με παλιότερα, σύγχρονα και μεταγενέστερα μουσικά στυλ στις συνθέσεις της.
Η Leonora Baroni θεωρείται ως η πιο διάσημη και επιδραστική σόλο τραγουδίστρια του πρώτου μισού του 17ου αιώνα που, λόγω των διασυνδέσεών της με τη Ρωμαϊκή καιεκκλησιαστική αριστοκρατία, μπόρεσε να αποκτήσει επιρροή στη μουσική και την εκκλησιαστική πολιτική.
Πέθανε το 1670 στη Ρώμη και ενταφιάστηκε δίπλα στον σύζυγό της στην εκκλησία Santa Maria della Scala. Ο τάφος υπάρχει μέχρι σήμερα.
«…μου φαίνεται ότι δεν τραγουδούν τις άριες τόσο ευχάριστα όσο η Λεονόρα, κόρη εκείνης της όμορφης Αντριάνας, από τη Μάντοβα, που ήταν ένα θαύμα της εποχής της και που δημιούργησε ένα ακόμα μεγαλύτερο, γεννώντας την «πιο τέλεια τραγουδίστρια»
André Maugars
