Dr.Αριστείδης Σφέικος*
Το καλοκαίρι του 2023 ζητήθηκε από την οργανωτική επιτροπή του 8ου Ανταμώματος Θεσσαλών Καραγκούνηδων να συνεισφέρω στις εργασίες,παρουσιάζοντας τους γεωδυναμικούς μηχανισμούς δημιουργίας και διαμόρφωσης της θεσσαλικής πεδιάδας.
Αναπολώντας παιδικές αναμνήσεις αφηγήσεων παππούδων ότι κάποτε στα βυθισμένα κάτω από το νερό Μετέωρα ζούσαν ψάρια και κρυβόταν στις σήμερα αποκαλυμμένες σπηλιές, δεν μπορούσα να φανταστώ ότι ο υπερβολικός και προκλητικός ίσως τίτλος, περί ύπαρξης λίμνης και του μύθου γύρω από αυτή, θα μετατρέπονταν σε πραγματικότητα λίγες εβδομάδες μετά. Προκάλεσε τραγικές απώλειες ανθρωπίνων ζωών και άφησε ανεξίτηλα τραύματα σε όλους τους Θεσσαλούς. Απώτερος σκοπός είναι μια βαθύτερη και καλύτερη γνώση των αιτίων τέτοιων φαινομένων ώστε να περιορίσουμε την έκταση και το είδος των ζημιών κατά την επανεμφάνιση τους στο μέλλον.
Πως μπορούμε να αντιληφθούμε καλύτερα τον γεωλογικό εκείνο μηχανισμό που δημιούργησε τη θεσσαλική πεδιάδα ;
Τι είναι η Γή και ποιοι μηχανισμοί ελέγχουνε και μορφοποιούνε την επιφάνεια της;
Στα παραπάνω ερωτήματα θα απαντήσω σύντομα κσαιαπλά:
Ο πλανήτης γη που μας φιλοξενεί αποτελείται από τέσσερα διακριτά στρώματα. Ξεκινώντας από έξω προς τα μέσα διακρίνουμε την ατμόσφαιρα ( λεπτό στρώμα από αέρια με πάχος περί τα 200 χλμ), τον φλοιό που είναι το στερεό εκείνο τμήμα που ερχόμαστε σε επαφή. Πάνω του υπάρχει το νερό και τα πετρώματα, εμφανίζει μεταβλητό πάχος από 10 -150 χλμ. .Ακολουθεί ο μανδύας από λιωμένο υλικό ( μάγμα ) με πάχος 3200 χλμ. . Από το μανδύα προέρχονται όλες οι εκχύσεις μάγματος στα ηφαίστεια και ο σχηματισμός του λεπτού ωκεάνιου φλοιού. Τέλος ο πυρήνας της Γής αποτελείται από ρευστοποιημένα μεταλλικά στοιχεία με θερμοκρασίας μερικών χιλιάδων βαθμών κελσίου και πάχος 3000 χλμ.
Όλο αυτό μοιάζει με ένα ροδάκινο που το χνούδι είναι η ατμόσφαιρα , το δέρμα ο φλοιός, η σάρκα ο μανδύας και το κουκούτσι ο πυρήνας.
Αντίθετα με το δέρμα από το ροδάκινο ο γήινος φλοιός δεν είναι συνεχής. Είναι σπασμένος σε κομμάτια, τις λιθοσφαιρικές πλάκες των οποίων η κίνηση είναι αυτή που προκαλεί κάθε δημιουργική ή καταστροφική δραστηριότητα στην επιφάνεια του πλανήτη. Οι τεκτονικές πλάκες αποκλίνουν ή συγκλίνουν μεταξύ τους.
Στα σημεία διάρρηξης εμφανίζεται ηφαιστειακή δραστηριότητα με έκχυση μάγματος. Το μάγμα στις περιοχές που εμφανίζεται κατά την αποσάθρωση των πετρωμάτων του, χαρακτηρίζει τόσο το βαθμό ευφορίας και καλλιεργητικής απόδοσης των εδαφών όσο και την γεωθερμική βαθμίδα (δηλ. πόση θερμότητα ανεβαίνει από το εσωτερικό της γής). Εκεί που εμφανίζεται μάγμα συνήθως έχουμε αυξημένη ροή θερμότητας από το εσωτερικό της γής ( γεωθερμία θερμές πηγές, ιαματικά λουτρά) .
Στα σημεία σύγκλισης των λιθοσφαιρικών πλακών παρατηρείται ο σχηματισμός βουνών. Σε ένα αντίστοιχο τέτοιο μηχανισμό σχηματίσθηκαν οι ελληνικές οροσειρές. Στα τελευταία στάδια τους, όταν οι δυνάμεις αναζητούσαν την τελική τους ισορροπία, αλλού πιέζοντας (συμπίεση ) και αλλού τραβώντας (εφελκυσμός) δημιούργησαν τεράστια σπασίματα που έγιναν λεκάνες. Οι λεκάνες αυτές γέμισαν με ιζήματα που προέρχονται από τη διάβρωση των γύρω πετρωμάτων και μεταφέρθηκαν με το νερό. Το νερό με τη μορφή υποθαλάσσιων ρευμάτων τα επεξεργάστηκε, τα διέσπειρε και τα απέθεσε στις λεκάνες σχηματίζοντας επίπεδα τμήματα.
Στο θεσσαλικό χώρο αναγνωρίζουμε χονδρικά δύο γεωλογικές ενότητες, α) τα ιζήματα που σχηματίζουν το επίπεδο μέρος και β) τους σχηματισμούς των περιθωρίων. Τον γύρω από τη λεκάνη ορεινό όγκο.
Οι σχηματισμοί των περιθωρίων παίζουν κρίσιμο ρόλο καθότι είναι αυτοί που τροφοδοτούν με τα προϊόντα διάβρωσης και αποσάθρωσης τους, τα υλικά (ιζήματα)που γεμίζουν τις λεκάνες αποτελώντας το μέσο αποθήκευσης νερού αλλά δημιουργούν και το έδαφος σαν καλλιεργητικό υπόβαθρο.
Όλες οι παραπάνω διεργασίες έγιναν και γίνονται με την συμβολή του νερού και μέσα σε αυτό. Ο χρόνος δε σχηματισμού των ιζημάτων μπορεί να διαρκέσει μερικές δεκάδες εκατομμύρια χρόνια. Έτσι λοιπόν μιας και μέσα στο νερό σε λίμνες και θάλασσες αναπτύσσεται και εξελίσσεται πάντα ζωή, μέσα στα ιζήματα της θεσσαλικής πεδιάδας ήταν δυνατή η ανεύρεση ασπόνδυλων οργανισμών όπως τα κοχύλια και άλλες μορφές υδρόβιας ζωής. Αυτά τα ευρήματα μαζί με την ιδιαίτερη γεωμορφολογική δομή των Μετεώρων και το σπηλαιόμορφο των βράχων καλλιέργησαν και διέδωσαν την αρχική φήμη πως εδώ κάποτε ήτανε λίμνη
Δυστυχώς η φήμη επαληθεύεται επανειλημμένα τα τελευταία χρόνια, καθώς μεγάλο μέρος του θεσσαλικού κάμπου αδυνατεί να αποστραγγιστεί και να παροχετεύσει τα νερά των βροχών. Αποτέλεσμα είναι να πλημμυρίζουν συχνά καλλιεργήσιμες εκτάσεις, ενώ πιο αραιά οι πλημμύρες επηρεάζουν κατοικημένες και βιομηχανικές περιοχές με επιζήμια αποτελέσματα.
Το σύγχρονο πρόβλημα συνεπώς επικεντρώνεται κύρια στην αντιμετώπιση προβλημάτων και κινδύνων που προέρχονται από τις εξωγενείς γεωδυναμικές δράσεις. Νερό, βροχή, άνεμος, μεταβολές θερμοκρασιών είναι οι φυσικοί παράγοντες που θα τραβήξουν την προσοχή μας ώστε να επιλέξουμε τον πλέον κατάλληλο μηχανισμό αντιμετώπισης τους.
Ταυτόχρονα ιδιαίτερα γεωλογικά χαρακτηριστικά θεσσαλικών περιοχών (γεωθερμία , ιαματικά λουτρά, περιοχές με γεωλογικό υπόβαθρο που ευνοούν συγκεκριμένες και ειδικές δυναμικές καλλιέργειες)χρήζουν εντοπισμού και ειδικότερης μελέτης. Σκοπός των παραπάνω είναι η προσαρμογή των καλλιεργειών και των δραστηριοτήτων στις τοπικές συνθήκες ώστε να γίνει αποδοτικότερη εκμετάλλευση και διαχείριση για την βελτίωση της τοπικής οικονομίας.
Ο Dr.Αριστείδης Σφέικος, είναι γεωλόγος, ΑΠΘ, διδάκτωρ του παν/μιου Tübingen, υπήρξε επιστ. συνεργάτης εκπαιδευτικών ιδρυμάτων και εργάστηκε στην κατασκευή μεγάλων δημόσιων έργων υποδομής.
