ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΣΥΝΘΕΤΡΙΕΣ
Γράφει η Νατάσα Παπαστάθη, καθηγήτρια μουσικής
Fanny Mendelssohn Hensel (1805-1847)
Η καταπιεσμένη συνθέτρια
Γερμανίδα, εβραϊκής καταγωγής, συνθέτρια και πιανίστρια
της πρώιμης ρομαντικής εποχής.
Η Fanny Mendelssohn γεννήθηκε το Νοέμβριο του 1805 στο Αμβούργο της Γερμανίας. Ήταν η μεγαλύτερη από τα τέσσερα αδέρφια της, καθένα από τα οποία έλαβε τα οφέλη της μουσικής εκπαίδευσης από νεαρή ηλικία.Μεγάλωσε στο Βερολίνο και πήρε μουσική παιδεία από διάφορους δασκάλους, συμπεριλαμβανομένης της μητέρας της, καθώς και από τους συνθέτες Ludwig Berger και CarlFriedrich Zelter. Ο μικρότερος αδελφός της, Felix Mendelssohn, κορυφαίος συνθέτης και πιανίστας, είχε επίσης την ίδια εκπαίδευση και οι δυο τους ανέπτυξαν μια στενή σχέση. Ο δεσμός τους ενισχύθηκε από το κοινό τους πάθος για τη μουσική.
Νωρίς φάνηκαν οι εξαιρετικές μουσικές της ικανότητες στο πιάνο αλλά και στη σύνθεση. Λόγω των επιφυλάξεων της οικογένειάς της και των κοινωνικών συμβάσεων της εποχής σχετικά με τους ρόλους των γυναικών, έξι από τα τραγούδια της δημοσιεύθηκαν με το όνομα του αδελφού της στις συλλογές των Opus 8 και 9.Στην εφηβεία της εντάχθηκε στην Ακαδημία Τραγουδιού του Βερολίνου που διηύθυνε ο Zelter. Ο ίδιος είχε εντυπωσιαστεί από τις επιδόσεις της στο πιάνο και σε μια επιστολή προς τον Goethe έγραψε ανάμεσα στα άλλα: «…παίζει σαν άνδρας!». Η οικογένεια Mendelssohn άνοιγε το σαλόνι του σπιτιού της κάθε Κυριακή, όπου η Fanny και ο Felix ερμήνευαν έργα διακεκριμένων συνθετών της εποχής, αλλά και δικά τους. Οι επισκέπτες του σπιτιού των Mendelssohn, συμπεριλαμβανομένων των Franz Liszt, ClaraSchumann, Ignaz Moscheles και Sir GeirgeSmart, όπως επίσης ποιητών και πολιτικώνπροσωπικοτήτων, εντυπωσιάστηκαν. Τα έργα της Fanny συχνά παίζονταν παράλληλα με τα έργα του αδελφού της. Όταν εκείνη ήταν δεκαεπτά χρονών κι ο αδερφός της δεκατρία, έγραψε στο ημερολόγιό της: «Μέχρι σήμερα έχω την απεριόριστη εμπιστοσύνη του. Παρακολουθούσα την πρόοδο του ταλέντου του βήμα προς βήμα και μπορώ να πω ότι συνέβαλα στην ανάπτυξή του. Ήμουν πάντα ο μόνος μουσικός σύμβουλός του και ποτέ δεν γράφει μια σκέψη πριν την υποβάλει στην κρίση μου».
Στα εικοσιτέσσερα χρόνια της παντρεύτηκε τον ζωγράφο Wilhelm Henschel και απέκτησαν το μοναχοπαίδι τους Sebastian. Στη συνέχεια της ζωής και, παρά τη συνεχιζόμενη αμφιθυμία της οικογένειάς της απέναντι στις μουσικές της φιλοδοξίες, η Fanny δημοσίευσε μια συλλογή τραγουδιών ως το opus 1. Στη σύντομη ζωή της πάλευε να φανεί το έργο της και να σταματήσουν οι ανισότητες ανάμεσα στα δύο φύλα.
Ένα χρόνο πριν φύγει απ’ τη ζωή και μετά από μια προσέγγιση δύο εκδοτών του Βερολίνου, χωρίς να συμβουλευτεί τον αδερφό της, αποφάσισε να εκδόσει μια συλλογή τραγουδιών της με το συζυγικό της όνομα, «Fanny Hensel geb. Mendelssohn-Bartholdy». Μετά την έκδοση, ο Felix της έγραψε: «Σου στέλνω την επαγγελματική μου ευλογία που έγινες μέλος της τέχνης… εύχομαι να έχεις μεγάλη ευτυχία δίνοντας ευχαρίστηση στους άλλους. Είθε να γεύεσαι μόνο τα γλυκά και καθόλου την πίκρα της συγγραφής. Είθε το κοινό να σε γεμίζει με τριαντάφυλλα και ποτέ με άμμο». Δύο ημέρες αργότερα, η Fanny έγραψε στο ημερολόγιό της: «Ο Felix έγραψε και μου έδωσε την επαγγελματική του ευλογία με τον πιο ευγενικό τρόπο. Ξέρω ότι δεν είναι απόλυτα ικανοποιημένος στην καρδιά του, αλλά χαίρομαι που μου είπε μια καλή κουβέντα γι’ αυτό».
H Fanny είχε επίσης, πολλές συναντήσεις με την Clara Schumann. Εκείνη την εποχή, δούλευε πάνω στο «Τρίο για Πιάνο, έργο 11», και η Claraείχε πρόσφατα ολοκληρώσει το δικό της «Τρίο για Πιάνο, έργο 17», το οποίο μάλλον σκόπευε να αφιερώσει στη Fanny.
Τον Μάιο του 1847, η Fanny Mendelssohn Hensel πέθανε στο Βερολίνο από επιπλοκές εγκεφαλικού επεισοδίου που υπέστη κατά την πρόβα μιας από τις καντάτες του αδελφού της. Ο ίδιος ο Felix πέθανε σε λιγότερο από έξι μήνες αργότερα από την ίδια αιτία (η οποία ήταν επίσης υπεύθυνη για τον θάνατο και των δύο γονιών τους και του παππού τους Μωυσή), αλλά όχι πριν ολοκληρώσει το «Κουαρτέτο Εγχόρδων Αρ. 6 σε Φα ελάσσονα», γραμμένο στη μνήμη της αδελφής του. Η Fanny θάφτηκε δίπλα στους γονείς της στο Νεκροταφείου Dreifaltigkeit στο Βερολίνο που προορίζεται για Εβραίους που ασπάστηκαν τον Χριστιανισμό (Neuchristen).
Η Fanny Mendelssohn συνέθεσε πάνω από 450 μουσικά κομμάτια. Οι συνθέσεις της περιλαμβάνουν ένα κουαρτέτο εγχόρδων, ένα τρίο για πιάνο, ένα κουαρτέτο για πιάνο, μια ορχηστρική εισαγωγή, τέσσερις καντάτες, πάνω από 125 κομμάτια για πιάνο και πάνω από 250 lieder. Τα έργα της για πιάνο είναι συχνά σε στυλ τραγουδιών και πολλά φέρουν τον τίτλο Lied für Klavier (Τραγούδι για πιάνο), ανάλογο με το Lieder ohne Worte (Τραγούδια χωρίς λόγια) του Felix. Το στυλ της είναι επηρεασμένο από τον Beethoven.
Έξι μήνες πριν από τον θάνατό του, ο Felixπροσπάθησε να διασφαλίσει ότι η αδερφή του θα λάμβανε την αναγνώριση που είχε στερηθεί σε μεγάλο μέρος της ζωής της. Συνέλεξε πολλά από τα έργα της με σκοπό να τα κυκλοφορήσει στο κοινό μέσω του εκδότη του, Breitkopf & Härtel. Το 1850, ο εκδότης άρχισε να διανέμει τα ακυκλοφόρητα έργα της Fanny, ξεκινώντας με το Vier Lieder opus 8.
Από τα τέλη της δεκαετίας του 1980, η μουσική της έγινε πιο γνωστή, χάρη στις συναυλίες και τις νέες ηχογραφήσεις. Η Πασχαλινή Σονάτα για πιάνο, που παλαιότερα αποδιδόταν στον Felix, παρουσιάστηκε για πρώτη φορά με το όνομά της από την Andrea Lam τον Σεπτέμβριο του 2012. Τον Νοέμβριο του 2017, το μουσείο Mendelssohn-Haus στη Λειψία εγκαινίασε μια μόνιμη έκθεση αφιερωμένη στη συνθέτρια. Το Μουσείο Fanny & Felix Mendelssohn, το οποίο είναι αφιερωμένο στη ζωή και το έργο των δύο αδελφών, άνοιξε τον Μάιο του 2018 στο Αμβούργο. Ο μικρός πλανήτης 9331 Fannyhensel πήρε το όνομά της. Στις 14 Νοεμβρίου 2021, η Google τίμησε τα 216α γενέθλια της Fanny Hensel με ένα Google Doodle στη Βόρεια Αμερική, την Ισλανδία, τη Γερμανία, την Ελλάδα, την Ουκρανία, το Ισραήλ, την Αρμενία, την Αυστραλία και τη Νέα Ζηλανδία. Ένας κατάλογος των έργων της Fanny Mendelssohn Hensel έχει συνταχθεί από τηνRenate Helwig-Unruh το 2000, σύμφωνα με τον οποίο κάθε έργο μπορεί να αναφέρεται με τον «αριθμό HU» του. Η Sheila Heyman, τρισέγγονη της Fanny, κυκλοφόρησε το 97λεπτο ντοκιμαντέρ «Fanny: The Other Mendelssohn το 2023».
«Η μουσική ίσως γίνει το επάγγελμα του αδερφού σου (Felix), ενώ για εσένα μπορεί και πρέπει να είναι μόνο ένα στολίδι»
Πατέρας Mendelssohn
Πηγές:
https://www.classicals.de/mendelssohn-fanny
https://www.njsymphony.org/news/detail/composer-spotlight-fanny-mendelssohn
https://oboeclassics.com/~oboe3583/Women%20of%20Note/Mendelssohn.htm
