ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΣΥΝΘΕΤΡΙΕΣ
Γράφει η Νατάσα Παπαστάθη, καθηγήτρια μουσικής
Valentina Semyonova Bergman Serova (1846 – 1924)
Ρωσίδα συνθέτρια και κριτικός εβραϊκής καταγωγής.
Γεννήθηκε στη Μόσχα το 1846. Ο πατέρας της ήταν κοσμηματοπώλης και μαζί με τη σύζυγό του μετακόμισαν από τη Βαρσοβία στην Αγία Πετρούπολη, όπου ασπάστηκαν τον Μεταρρυθμισμένο Προτεσταντισμό, αρκετά χρόνια πριν γεννηθεί η Valentina. Δείχνοντας από μικρή την αγάπη της για τη μουσική, οι γονείς της την έγραψαν στο Ωδείο της Αγίας Πετρούπολης, αφού νωρίτερα είχε εξασφαλίσει υποτροφία από τη Ρωσική Μουσική Εταιρεία.
Σπούδασε πιάνο με τον διευθυντή του Ωδείου Anton Rubinstein και στη συνέχεια σύνθεση με τον Alexander Serov, ο οποίος είχε τη φήμη του καυστικού κριτικού της καλλιέργειας μιας ξεχωριστά ρωσικής μουσικής, αλλά και του συνθέτη της επιτυχημένης όπερας «Ιουδήθ». Κατά τη διάρκεια των μαθημάτων, δάσκαλος και μαθήτρια ερωτεύθηκαν και παντρεύτηκαν. Δύο περίπου χρόνια μετά, γεννήθηκε ο γιος τους, ο οποίος στη συνέχεια έγινε διάσημος ζωγράφος.
Το κύρος του Alexander επέτρεψε στο ζευγάρι να συναντηθεί με διασημότητες όπως ο Richard Wagner, τον οποίο θαύμαζαν και η Pauline Viardot, μεταξύ άλλων. Μια καρδιακή προσβολή όμως, στοίχισε τη ζωή στον Serov, πριν ολοκληρώσει την τελευταία πράξη της τρίτης του όπερας «Η Δύναμη του Δαίμονα», την οποία αποπεράτωσε η Valentina με τη βοήθεια του συνθέτη Nikolai Solovyov.
Η Valentina Serova είχε διαμορφώσει τη μουσική της καριέρα κατά τα πρότυπα του μουσικού συζύγου της. Συνέβαλε με άρθρα στην κοινή λογοτεχνική επιχείρηση του Serov «Μουσική και Θέατρο» και σε άλλα περιοδικά μετά τον θάνατό του, γράφοντας πληθωρικά για τη μουσική εκπαίδευση. Στη ρωσική μουσική του 19ου αιώνα η «Ομάδα των 5» έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην εξάπλωση της εθνικιστικής μουσικής σκέψης και σύνθεσης. Οι Serov όμως με τον κοσμοπολίτικο ταμπεραμέντο τους διέγραψαν τη δική τους καλλιτεχνική πορεία ανεπηρρέαστοι, επιλέγοντας να μην τοποθετήσουν τις πρώτες τους όπερες «Ιουδήθ» και «Uriel Acosta» αντίστοιχα, σε ρωσικό έδαφος, στοχεύοντας σε διεθνή επιτυχία. Αξιοσημείωτο βέβαια, είναι το γεγονός ότι δούλεψαν επάνω σε ρωσικά θέματα με τις όπερές τους «Rogneda» και «Ilya Muromets». Είναι επίσης πιθανό ότι, έχοντας αναγνωρίσει την υποβαθμισμένη θέση της γυναίκας στη μουσική κουλτούρα, η Serova δεν ένιωθε καμία υποχρέωση να υποστηρίξει την εθνικιστική ατζέντα.
Μετά τον θάνατο του Alexander, η Valentina παντρεύτηκε τον γιατρό Vasilii Nemchinov, ο οποίος πέθανε λίγα χρόνια αγότερα. Απέκτησαν δύο παιδιά.
Η εμπειρία της ολοκλήρωσης της όπερας του πρώτου συζύγου της ενέπνευσε τη Valentina να συνθέσει τις δικές της όπερες. Η πρώτη της όπερα, «Uriel Acosta» που προαναφέρθηκε, έκανε πρεμιέρα στο Θέατρο Μπολσόι στη Μόσχα, αποσπώντας από τους κριτικούς αρνητικά σχόλια. Είχε παρουσιάσει την παρτιτούρα στον Tchaikowsky νωρίτερα, κι εκείνος είχε επισημάνει μια σειρά από λάθη. Η Valentina τον ρώτησε αν θα της έδινε κάποια μαθήματα αρμονίας, αλλά εκείνος της συνέστησε να αναζητήσει την καθοδήγηση του σπουδαίου Ρώσου συνθέτη Anton Arensky. Η δεύτερη όπερά της, «Maria d’ Orval» δεν παρουσιάστηκε ποτέ και θεωρείται χαμένη. Η τρίτη της όπερα, «Il’ ya Muromets» ανέβηκε με επιτυχία στη Μόσχα. Η τέταρτη και τελευταία όπερά της δεν έχει διασωθεί και ακόμη και ο τίτλος είναι άγνωστος. Τα έργα της γενικά παρέμειναν σε μεγάλο βαθμό ανέκδοτα, σε μορφή χειρογράφων και δεν έχουν ενταχθεί στο σύγχρονο δισκογραφικό ρεπερτόριο.
Εκτός από το έργο της ως συνθέτριας και κριτικού, η Valentina Serova άφησε επίσης μια κληρονομιά στα ρωσικά χωριά, ειδικά στο Sundosevo, όπου όχι μόνο δίδαξε μουσική στον απλό λαό, αλλά ίδρυσε και δημόσιες καντίνες κατά τη διάρκεια λιμού. Η εξερεύνηση των αρχείων για λεπτομέρειες σχετικά με τη ζωή της αποκαλύπτει ένα άτομο με ισχυρή θέληση που ήταν αποφασισμένο να πραγματοποιήσει τις ποικίλες φιλοδοξίες της απέναντι στις ατέλειες της εποχής της, καθώς δεν δίστασε να εκφράσει επαναστατικά ιδανικά στα απομνημονεύματά της. Παρά τα μουσικά και φιλανθρωπικά της επιτεύγματα, η συνθέτρια παραμένει μια άγνωστη φιγούρα τόσο στη ρωσική ιστορία όσο και στη μουσική, κάτι που ίσως λέει πολλά για το «γυναικείο πρόβλημα» στη ρωσική μουσική και μουσικολογία. Επίσης, επτά επιστολές από τη Serova προς τον Tchaikowsky, φυλάσσονται στο Κρατικό Μουσικό Μουσείο – Ρωσικό Εθνικό Μουσείο Μουσικής.
Πέθανε στη Μόσχα τον Ιούνιο του 1924.
Πηγές:
https://en.tchaikovsky-research.net/pages/Valentina_Serova
Nicholas Ong on Russian critic-composer Valentina Serova and her opera ‘Uriel Acosta’ (1885)
https://en.wikipedia.org/wiki/Valentina_Serova_(composer)
