ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΣΥΝΘΕΤΡΙΕΣ
Γράφει η Νατάσα Παπαστάθη, καθηγήτρια μουσικής
Marie Trautmann Jaëll (1846–1925)
«Η Marie Jaël έχει το μυαλό ενός φιλοσόφου
και τα δάχτυλα ενός καλλιτέχνη»
Franz Liszt
Γαλλίδα πιανίστα, συνθέτρια και παιδαγωγός.
Η Marie Trautmann γεννήθηκε το καλοκαίρι του 1846 στο Steinseltz της Αλσατίας, σε οικογένεια γαιοκτημόνων. Ο πατέρας της ασχολούνταν με τα κοινά και την τοπική αυτοδιοίκηση, καθώς ήταν ο δήμαρχος της περιοχής ενώ η μητέρα της ήταν λάτρης των τεχνών. Άρχισε τα μαθήματα πιάνου από τα έξι της χρόνια και ένα χρόνο αργότερα μαθήτευσε με τους καθηγητές πιάνου Franz Hamma και Ignaz Moscheles στη Στουτγάρδη, δίνοντας τις πρώτες της συναυλίες στη Γερμανία και την Ελβετία. Στα δέκα της χρόνια άρχισε ιδιαίτερα μαθήματα με τον Henri Herz, ο οποίος έκπληκτος ανακάλυψε το μεγάλο της ταλέντο και στη συνέχεια γράφτηκε στο Ωδείο του Παρισιού, λαμβάνοντας το «Premier Prix de piano» μόλις τέσσερις μήνες αργότερα. Η καριέρα της ως παιδί-θαύμα θα την κάνει να ταξιδέψει σε όλη την Ευρώπη, δίνοντας πάνω από διακόσιες συναυλίες μέσα σε έντεκα χρόνια. Οι ερμηνείες της αναγνωρίστηκαν άμεσα από το κοινό και τις τοπικές εφημερίδες, που έγραφαν πλούσια διθυραμβικά σχόλια.
Στα είκοσι χρόνια της παντρεύτηκε τον, κατά δεκαπέντε χρόνια μεγαλύτερό της, πιανίστα Alfred Jaël, που ήταν μαθητής του Chopin, μετακόμισε στο Παρίσι και έδωσε συναυλίες μαζί του σε όλη την Ευρώπη και τη Ρωσία. Η Marie Jaël φαίνεται να αγαπούσε ιδιαίτερα να παίζει για τέσσερα χέρια. Ήταν μέρος του ρεπερτορίου και των συναυλιακών της δραστηριοτήτων από την ηλικία των δεκατεσσάρων ετών. Με τον σύζυγό της Alfred, μετέγραψε και έπαιξε πολλά κομμάτια για πιάνο τέσσερα χέρια. Ο ίδιος «χρησιμοποίησε» τη φήμη του για να βοηθήσει τη Marie να συναντήσει διάφορους συνθέτες και ερμηνευτές κατά τη διάρκεια των ταξιδιών τους. Η Marie γνώρισε τον συνθέτη και πιανίστα Franz Liszt, ο οποίος τη δίδαξε και τη σύστησε σε άλλους σπουδαίους συνθέτες και ερμηνευτές της εποχής, όπως τον Johannes Brahms και τον Anton Rubinstein. Ο Liszt επίσης, που τη θεωρούσε ως μία από τις κορυφαίες πιανίστριες της εποχής της, της αφιέρωσε από το Mephisto Waltz το No 3 και την εκτιμούσε ιδιαίτερα ως συνθέτρια.
Μετά τον θάνατο του συζύγου της, είχε την ευκαιρία να σπουδάσει σύνθεση με τους Saint-Saens και Cezar Frank στο Παρίσι. Ο Saint-Saens της αφιέρωσε το Κοντσέρτο του για πιάνο αρ. 1, τις «Σπουδές σε μορφή βαλς» και έτρεφε τόσο μεγάλη εκτίμηση για τη Marie ώστε να τη συστήσει και να γίνει δεκτή στην «Société des compositeurs de musique», που αποτελούσε μεγάλη τιμή για τις γυναίκες εκείνη την εποχή.
Η Marie ήταν ιδιαίτερα σεβαστή, τόσο ως ερμηνεύτρια όσο και ως συνθέτρια, από τους συγχρόνους της, γεγονός ιδιαίτερα τιμητικό για γυναίκα. Ως πιανίστα ειδικεύτηκε στη μουσική των Schumann, Liszt, Beethoven. Ήταν η πρώτη πιανίστρια που ερμήνευσε όλες τις σονάτες για πιάνο του Beethoven στο Παρίσι. Μετέγραψε για πιάνο τη «Marcia alla Turca» του Beethoven επίσης, από το έργο του «Die Ruinen von Athen». Συνέθεσε περισσότερα από εκατό έργα για πιάνο, κοντσέρτα, κουαρτέτα, μουσική δωματίου, τραγούδια, την όπερα «Runea» πάνω σε δικό της λιμπρέτο, το συμφωνικό ποίημα «Ossiane», πάνω σε ποιήματα των Jean Richepin και Victor Hugo,τις «Αρμονίες της Αλσατίας», για το οποίο έργο άντλησε την έμνπνευσή της από τις παιδικές της αναμνήσεις. Συνέθεσε έναν πολύ μοναδικό κύκλο μελωδιών με ορχήστρα, «Bärenlieder/La Légende des ours» γράφοντας τα ποιήματα και στις δύο εκδοχές – γερμανικά και γαλλικά, και έκανε το ίδιο για το ορατόριό της «Am Grabe eines Kindes/Au tombeau d’un enfant». Το στυλ της ήταν ρομαντικό, αλλά με μια εξερεύνηση και αφοσίωση στις καινοτομίες της εποχής, με πινελιά μουσικής σαλονιού. Το κοντσέρτο της για τσέλο και ορχήστρα το αφιέρωσε στον Γάλλο τσελίστα και δάσκαλο Jules Delsart.
Μια αρνητική κριτική από τον Saint-Saëns έσβησε τη δημιουργική της φλόγα, καθώς δεν συνέθεσε σχεδόν τίποτα στη συνέχεια, επικεντρώνοντας την προσοχή της στην παιδαγωγική της έρευνα και τη δημοσίευσή της. Αντιμετωπίζοντας στο χέρι της τενοντίτιδα, η Marie Jaël άρχισε να σπουδάζει νευροεπιστήμη. Η πίεση που ένιωθε για το παίξιμο και την ερμηνεία της την οδήγησε στην έρευνα της φυσιολογίας. Μελέτησε ένα ευρύ φάσμα θεμάτων που αφορούσαν τη λειτουργία του σώματος και επίσης ασχολήθηκε με την ψυχολογία, συγκεκριμένα, ήθελε να συνδυάσει τη συναισθηματική και πνευματική πράξη της δημιουργίας όμορφης μουσικής με τις φυσιολογικές πτυχές της αφής, της προσθετικής και της οπτικής αίσθησης.
Ο γιατρός Charles Féré βοήθησε τη Marie στην έρευνά της για τη φυσιολογία. Οι σπουδές της περιελάμβαναν τον τρόπο με τον οποίο η μουσική επηρεάζει τη σύνδεση μεταξύ νου και σώματος, καθώς και τον τρόπο εφαρμογής αυτής της γνώσης στη νοημοσύνη και την ευαισθησία στη διδασκαλία της μουσικής. Η μέθοδός της δημιουργήθηκε μέσα από μια διαδικασία δοκιμής και λάθους με την ίδια και τους μαθητές της. Στόχος της ήταν οι μαθητές της να νιώσουν μια βαθιά σύνδεση με το πιάνο. Έλαβε ως αφετηρία το παίξιμο στο πιάνο του Liszt. Η δουλειά της που σύντομα έγινε γνωστή ως «Μέθοδος Jaëll» επιμελήθηκε και αναπτύχθηκε περαιτέρω από τους μαθητές της, συμπεριλαμβανομένων των Albert Schweitzer, Blanche Selva, Jeanne Bosch van’s Gravemoer and Edward del Pueyo. Μια σειρά έντεκα βιβλίων για την τεχνική του πιάνου «Η νοημοσύνη και ο ρυθμός στις καλλιτεχνικές κινήσεις» είναι το αποτέλεσμα των προσπαθειών. Οι παιδαγωγοί πιάνου έχουν έκτοτε αντλήσει γνώσεις σχετικά με τις τεχνικές διδασκαλίας του χεριού από τη μέθοδό της και τα βιβλία της. Η μέθοδός της χρησιμοποιείται ακόμα και σήμερα.
Δεν απέκτησε παιδιά. Απεβίωσε στο Παρίσι το 1925 και είναι θαμμένη σε κοινό τάφο με τον σύζυγό της, στο Κοιμητήριο de Passy.
«Η τέχνη μου —που είναι και επιστήμη— ζωντάνεψε ως η πλήρης άνθιση όλων των αγώνων της προηγούμενης ζωής μου. Θα ήθελα να κλάψω, να κλαίω όλη μέρα από ευγνωμοσύνη, καθώς καθοδηγήθηκα από μια αληθινή ευλογία μέχρι το τέλος του έργου μου. Και νιώθω πως δεν θα μπορούσα ποτέ να κλάψω αρκετά ώστε να εκφράσω το πλήρες μέγεθος της ευγνωμοσύνης που πλημμυρίζει όλο μου το είνα».
Marie Jaëll
«Το κομμάτι το κομμάτι με τη σφραγίδα της ατομικής της φύσης.
Ο ανώτερος μηχανισμός της, το όμορφο στυλ της, το παίξιμό της απολαυστικά μετριοπαθές, με μια άψογη καθαρότητα,
ένα εξαιρετικό γούστο, μια υψηλή κομψότητα,
γέμιζαν συνεχώς το κοινό με θαυμασμό»
Revue et gazette musical –
Μουσικό περιοδικό του Παρισιού
27 Ιουλίου 1862
Πηγές:
https://en.wikipedia.org/wiki/Marie_Ja%C3%ABll
https://femalecomposers.org/artists/jaell-marie/
