Ο ΣΥΝΘΕΤΗΣ ΤΗΣ ΕΒΔΟΜΑΔΑΣ Γράφει η Νατάσα Παπαστάθη, καθηγήτρια μουσικής

Aθανασία Παπαστάθη

Franz Liszt (1811-1886)

«Η μεγαλοφυΐα υποχρεώνει. Το μυαλό μου και τα δάχτυλά μου δουλεύουν σαν δαιμονισμένα.
Ο Όμηρος, η Βίβλος, ο Πλάτων, ο Λόκ, ο Μπάυρον, ο Ουγκώ, ο Λαμμαρτίνος, ο Σατωμπριάν, ο Μπετόβεν, ο Μπαχ, ο Χούμμελ, ο Μότσαρτ, ο Βέμπερ είναι όλοι τριγύρω μου»
Franz Liszt

Ο απαράμιλλος βιρτουόζος
Ούγγρος συνθέτης, μαέστρος και κορυφαίος πιανίστας, ο κυριότερος εκπρόσωπος της Προγραμματικής μουσικής και ο δημιουργός του Συμφωνικού ποιήματος.
Γεννήθηκε στο Ράιντινγκ της Ουγγαρίας στις 22 Οκτωβρίου 2011. Ο πατέρας του ήταν επιστάτης του πρίγκιπα Εστερχάζυ που μερικά χρόνια πριν είχε στην υπηρεσία του τον Χάυδν. Από 6 ετών ήδη, έχει καταπληκτικές ικανότητες: μεγάλη ευκολία στα δάκτυλα και εξαιρετικό αυτί, πράγμα απαραίτητο για έναν μελλοντικό μουσικό. Γι’ αυτό φεύγει για τη Βιέννη με τον πατέρα του κι εκεί παίρνει μαθήματα πιάνου από τον Τσέρνυ και σύνθεσης απ’ τον Σαλιέρι. Άρχισε να εκτίθεται στο κοινό με λαμπρά αποτελέσματα. Μια από τις εμφανίσεις του παρακολουθεί και ο απρόσιτος τότε, λόγω της κώφωσής του, Μπετόβεν και ο θαυμασμός του για το μικρό βιρτουόζο του πιάνου εκδηλώνεται με έναν ασπασμό!
Εφοδιασμένος με συστατικές επιστολές, ακόμα κι απ’ τον πανίσχυρο Μέτερνιχ, φεύγει γαι το Παρίσι για να συνεχίσει εκεί τις μουσικές σπουδές του. Όμως, εκεί τα πράγματα δεν ήταν όπως τα περίμενε: ο διευθυντής του Ωδείου, ο φοβερός Κερουμπίνι δεν τον δέχεται για να φοιτήσει! Έτσι κάνει ιδιαίτερα μαθήματα.
Επί 10 περίπου χρόνια διαμένει στο Παρίσι και αρχίζει να γνωρίζει τους πρώτους μεγάλους θριάμβους, εμφανιζόμενος, εκτός από τη Γαλλία, στην Αγγλία και στην Ελβετία. Τα γεγονότα της επανάστασης του 1830 (ανατροπή του απολυταρχικού καθεστώτος και εγκαθίδρυση φιλελεύθερης μοναρχίας) τον γεμίζουν ενθουσιασμό. Ταυτόχρονα, δείχνει κάποιες τάσεις προς το μυστικισμό και τη θρησκεία και σκέφτεσαι να γίνει παπάς. Ο πατέρας του τον αποτρέπει. Όλες οι πόρτες είναι ανοιχτές τώρα για τον καταπληκτικό πιανίστα. Συναναστρέφεται την αφρόκρεμα της πνευματικής και καλλιτεχνικής ζωής του Παρισιού. Γνωρίζεται με τον Ουγκώ, τον Λαμαρτίνο, τη Γεωργία Σάνδη και μέσω αυτής με τον Σοπέν, ακόμα και με τον Ντελακρουά και τον Μπερλιόζ. Τρεις μεγάλοι συνθέτες της εποχής τον επηρεάζουν ιδιαίτερα: Ο Μπερλιόζ με τη «Φανταστική Συμφωνία», Ο Σοπέν με την ποιητική του ευαισθησία και ο Παγκανίνι που τον βάζει σε πειρασμό με τη διαβολική του δεξιοτεχνία στο βιολί. Ο Λιστ θέλει να τον φτάσει και να τον ξεπεράσει κι έτσι προκαλεί αληθινή επανάσταση στην τεχνική του πιάνου. Ένα προτέρημά του, ή μάλλον, χάρισμα, ήταν και μεγάλη ευκολία με την οποία έπαιζε τις νότες με μακρινές αποστάσεις, αφού είχε τεράστιο άνοιγμα χεριών. Οι σύγχρονοί του εντυπωσιάζονται επίσης με το γεγονός ότι παίζει από μνήμης. Ακόμη και όταν διευθύνει την ορχήστρα δε χρησιμοποιεί παρτιτούρα(!).
Στα 22 του χρόνια γνωρίζει την πρώτη σημαντική γυναίκα της ζωής του. Η κόμισσα ντ’ Αγκού, αν και παντρεμένη, εγκαταλείπει την οικογένειά της και τον ακολουθεί για 7 χρόνια που ζουν μαζί, πρώτα στην Ελβετία και μετά στην Ιταλία. Μουσικά απομνημονεύματα αυτής της περιόδου αποτελούν τα «Έτη προσκυνήματος», ένα εξαιρετικά δύσκολο έργο για πιάνο. Από τα 3 παιδιά που θα αποκτήσει ο Λιστ από αυτό τον δεσμό, η Κόζιμα θα γίνει η σύζυγος του διάσημου μαέστρου Χανς φον Μπύλοφ και κατόπιν του Βάγκνερ.
Ακολουθούν ταξίδια γεμάτα θριάμβους. Όλες οι χώρες χειροκροτούν τον ασύγκριτο πιανίστα: Γαλλία, Βέλγιο,, Γερμανία, Αγγλία, Ισπανία, Ρωσία κ.α. Κι εκείνος, γεμάτος δόξα και χρήμα, δεν παραλείπει να βοηθά όσους έχουν ανάγκη: τα θύματα από τις πλημμύρες του Δούναβη, τους φτωχούς συμπατριώτες του, τους καλλιτέχνες που υποφέρουν και προσφέρει χρήματα για την ανέγερση του μνημείου του Μπετόβεν.
Το 1847 πηγαίνει να εγκατασταθεί στη Βαϊμάρη ως αρχιμουσικός. Μένοντας στην πόλη αυτή δέκα χρόνια, την κάνει σημαντικό μουσικό κέντρο. Παρουσιάζει για πρώτη φορά το «Λόενγκριν» του Βάγκνερ και διευθύνει έργα του Μπερλιόζ. Γύρω στα 50 του χρόνια μετακομίζει στη Ρώμη, αλλά επισκέπτεται συχνά τόσο τη Βαϊμάρη, όσο και τη Βουδαπέστη. Η κλίση του προς τη θρησκεία τον ωθεί εν τέλει να πραγματοποιήσει μια παλαιότερη επιθυμία του: χειροτονείται ιερέας.
Στη Βαϊμάρη και στη Ρώμη τον συντροφεύει μια άλλη γυναίκα, η πριγκίπισσα Βιτγκενστάιν. Και τα ταξίδια συνεχίζονται μέχρι το τέλος της ζωής του γεμάτα πάντα με θριάμβους. Πεθαίνει στο Μπαϋρόιτ σε ηλικία 75 ετών.
Ο 19ος αιώνας είναι η εποχή της άνθισης της προγραμματικής μουσικής με κυριότερους εκπροσώπους τον Λιστ και Μπερλιόζ. Η προγραμματική μουσική είναι η περιγραφική μουσική, η μουσική που έχει τίτλο που παραπέμπει σε εικόνα κυρίως, σε κατάσταση, σε συναίσθημα. Το κατ’ εξοχήν είδος αυτής της μουσικής είναι το συμφωνικό ποίημα, επινόηση του Λιστ, που μ’ αυτό θέλει να φέρει στη μουσική στοιχεία φιλολογικά και εικονογραφικά. Για να πετύχει όμως κάτι τέτοιο θα χρειαζόταν μια μεγαλύτερη ελευθερία απ’ αυτή που προσφέρουν οι κλασικές φόρμες, όπως η συμφωνία. Έτσι δημιουργείται το συμφωνικό ποίημα, ορχηστρικό έργο σε τελείως ελεύθερη μορφή. Σ’ αυτό ο συνθέτης, χωρίς καμία μορφολογική δέσμευση, εκφράζει ελεύθερα κάθε του σκέψη.
Για τον Λιστ πατρίδα του ήταν η Τέχνη. Υπήρξε ο κοσμοπολίτης μουσικός, που η φήμη του ως πιανίστας είχε επισκιάσει την αξία του ως συνθέτη. Η επίδρασή του στους συγχρόνους του όσο και στους κατοπινούς υπήρξε ευεργετική. Ως δάσκαλος του πιάνου είχε λαμπρούς μαθητές όπως, τον Αλμπένιθ, τον Τάουζιγκ κ.α. Σπάνια έδινε μαθήματα σύνθεσης, όμως βοηθούσε τους νέους συνθέτες που του έδειχναν τα έργα τους αν έβλεπε ότι είναι αξιόλογα, όπως έγινε με τον Μπραμς, τον Γκρηγκ, τον Μακ Ντόουελ και πολλούς άλλους.
Τα καλογραμμένα έργα του, ευγενικά, ρωμαλέα, διακρίνονται σε δύο κατηγορίες: τα πιανιστικά και τα ορχηστρικά. Στα πρώτα συμπεριλαμβάνονται οι πασίγνωστες Ουγγρικές Ραψωδίες, 2 σονάτες, οι «Σπουδές υπερβατικής ταχύτητας», 2 κοντέρτα, μεταγραφές για πιάνο γνωστών έργων μεγάλων συνθετών και πολλά άλλα. Για ορχήστρα έχει γράψει 12 συμφωνικά ποίηματα, 2 συμφωνίες κ.α.
Ο «Παγκανίνι του πιάνου» άνοιξε το δρόμο για τη μοντέρνα τεχνική του οργάνου αποκαλύπτοντας νέες, άγνωστες μέχρι τότε, δυναμικές και εκφραστικές ερμηνευτικές δυνατότητες. Εξέφρασε στη μουσική του την ταραγμένη ψυχή του ύστερου ρομαντισμού, εγκαινιάζοντας την εποχή του μουσικού ρεύματος της «παρακμής». Ο Λιστ παραμένει ένα ρομαντικό μουσικό αίνιγμα, μια μεγαλοφυΐα με κάποια αίσθηση «αγυρτείας», του δεξιοτέχνη με την ικανότητα του ηθοποιού – σκηνοθέτη, του γενναιόδωρου ανθρώπου στους συναδέλφους και στους νέους.

«Ένας Θεός βρίσκεται ανάμεσά μας»
Ο βιεννέζικος τύπος
μετά την πρώτη συναυλία του Λιστ στην πόλη

«Γιε μου, σε αφήνω πολύ μόνο, αλλά η ευφυΐα σου θα σε σώσει. Έχεις καλή καρδιά και δεν σου λείπει η εξυπνάδα. Φοβάμαι, όμως, τις γυναίκες. Αυτές θα σε αναστατώνουν και θα κυριαρχούν στη ζωή σου»
O πατέαρς Adam στο γιο Franz Liszt

«Θέλησα να δημιουργήσω ένα είδος εθνικής εποποιΐας της τσιγγάνικης μουσική…Είναι μια τέχνη βαθιά συνδεδεμένη με τις πιο ένδοξες μνήμες της πατρίδας, με τις πιο προσωπικές αναμνήσεις κάθε Ούγγρου»
Franz Liszt
για τις ουγγρικές του ραψωδίες

«Όποιος άκουσε αυτό το πράγμα και του φάνηκε ωραίο είναι αισθητικά καταδικασμένος»
Eduard Hanslick
για το 1ο κοντσέρτο για πιάνο

«… Ο Liszt υπήρξε ένας καλλιτέχνης και ένας πρίγκιπας ανάμεσα στους ανθρώπους, ένας θρύλος ακόμη και για όσο ζούσε. Ανάμεσα στα βασικότερα χαρακτηριστικά του ήταν η ιδιαίτερη ποιότητα του μυαλού του, η εμφάνισή του και η συμπεριφορά του, ενώ ταυτόχρονα υπήρχε ένας επιτυχής συνδυασμός ταλέντου, εξυπνάδας, σταθερότητας και ιδεαλισμού που τον διέκριναν ως καλλιτέχνη. Ως καλλιτέχνης, λοιπόν, κατείχε όλα εκείνα τα στοιχεία που ορίζουν το μεγαλείο του- την παγκοσμιότητα τις τέχνης του, τις τρεις δημιουργικές περιόδους του και ένα αιώνια διερευνητικό προφίλ. Η μυσταγωγική πλευρά των ικανοτήτων του, το στοιχείο των ταχυδακτυλουργικών που υπήρχε στο πιανιστικό του ύφος και τα γοητευτικά αποτελέσματα τις δεξιότητάς του αποτελούσαν τη “θρυλική” πλευρά του Liszt. Οι στόχοι του ήταν η πρόοδος, ο εξευγενισμός και η ελευθερία. Μόνο μία ανώτερη προσωπικότητα θα πάλευε για την εξέλιξη, μόνο κάποιος που έχει γεννηθεί ευγενής αναζητάει αυτή την ανωτερότητα, μόνο ένας ελεύθερος άνθρωπος μπορεί να προσφέρει την ελευθερία. Έγινε το σύμβολο του πιάνου, μουσικό όργανο το οποίο εξύψωσε και του προσέδωσε πριγκηπικό κύρος, έτσι ώστε να το κάνει αντάξιό του»
Feruzzio Busoni

«Ο Βάγκνερ, ο Μπερλιόζ κι εγώ έχουμε τόσο συχνά κατηγορηθεί ως “αλητήριοι”μεταξύ των μουσικών, ώστε να είναι φυσικό να δείχνουμε την προτίμησή μας για το πλέον “αλητήριο” από τα όργανα της ορχήστρας»
Franz Liszt
η απάντησή του στην προηγούμενη αρνητική κριτική

«Όταν ο αυτοκράτορας μιλά, όλα σωπαίνουν, ακόμα και το πιάνο μου»

«Το πρόγραμμα δεν έχει άλλο σκοπό παρά να δώσει μια προκαταρκτική εντώπωση των ψυχολογικών αιτιών που κίνησαν τον συνθέτη να δημιουργήσει το έργο του»

«Κι αν ακόμα δεν κατόρθωνα τίποτα καιλό και ωραίο στη ζωή μου, δε θα’ μουν λιγώτερο ευτυχισμένος απολαμβάνοντας τα τόσο ωραία και μεγάλα δημιουργήματα των άλλων»
«Ο συνθέτης εκκλησιαστικής μουσικής είναι συγχρόνως κήρυκας και ιερέας. Το ορατόριό μου “Χριστός” το’ γραψα όπως μου δίδαξε κάποτε ο εφημέριος του χωριού μας. Ευχαριστώ το Θεό γιατί μου χάρισε την ευσέβεια στα παιδικά μου χρόνια. Τα ίδια αισθήματα της θρησκείας εμπνέουν τις συνθέςσεις μου έως σήμερα»
Franz Liszt

«Ο Τάλμπεργκ είναι ο πρώτος πιανίστας του κόσμου και ο Λιστ ο μοναδικός»
Μπελτζιοτζόζο-πριγκήπισσα

«Καλλιτέχνης δυναμικός, υπέροχος στα μεγάλα πράγματα, ανώτερος πάντα στα μικρά»
Γεωργία Σάνδη

Στις 13 Απριλίου 1823, ο Λιστ (12 ετών) έδωσε συναυλία στη Βιέννη. Στο βάθος της αίθουσας τον άκουγε συγκινημένος ο μεγάλος Μπετόβεν, ο οποίος στο τέλος της συναυλίας πήγε και τον φίλησε στο μέτωπο: κάτι σαν αλλαγή φρουράς ανάμεσα στο γέροντα μονάρχη της μουσικής και στο νεαρό ιδιοφυή Ούγγρο!

χαλβάς Γούναρης
roz-panthiras-adv1

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται.