Πόρτα Παναγιά ο βυζαντινός ναός του 1283 στην Πύλη Τρικάλων

Πόρτα Παναγιά

Στην όχθη του Πορταϊκού ποταμού, απέναντι από την κωμόπολη της Πύλης, στον παλαιό οικισμό της Πόρτα – Παναγιάς που ήταν γνωστός στην βυζαντινή εποχή ως “Μεγάλαι Πύλαι”, βρίσκεται ο ναός της Πόρτα – Παναγιάς, άλλοτε καθολικό σταυροπηγιακής μονής.

Πόρτα Παναγιά

Η Ιερά Μονή των Μεγάλων Πυλών που ήταν αφιερωμένη στο όνομα της Ακαταμαχήτου Θεοτόκου ιδρύθηκε το 1283 από τον σεβαστοκράτορα Ιωάννη Άγγελο Κομνηνό Δούκα, νόθο γιο του δεσπότη της Ηπείρου Μιχαήλ Β΄ Δούκα και διαλύθηκε κατά την διάρκεια της Τουρκοκρατίας.

Ήτανε μία αρκετά πλούσια και Σταυροπηγιακή μονή, υπαγόταν κατευθείαν στο Οικουμενικό Πατριαρχείο, διέθετε πολλά κτήματα που όμως όταν διαλύθηκε αυτά διανεμήθηκαν στους κατοίκους της γειτονικής Πόρτας.

Ο ναός με ένα Πατριαρχικό Σιγίλιο του 1843, περιήλθε στην κυριότητα της κοντινής, Ιεράς Μονής του Δουσίκου ενώ εξακολουθούσε όμως να λειτουργεί και ως ο ενοριακός ναός των κατοίκων του χωριού της Πόρτα – Παναγιάς.

Ο ναός της Πόρτας Παναγιάς, είναι μία εξαιρετική σταυρεπίστεγη τρίκλιτη Βασιλική που έχει κτισθεί πάνω σε έναν αρχαιοελληνικό ναό.

Αυτό άλλωστε μας καταμαρτυρούν και οι αρχαίοι κίονες οι οποίοι βρίσκονται στον περιβάλλοντα χώρο γύρω από τον ναό, όπως επίσης όμως και η ύπαρξη πολλών αρχιτεκτονικών μελών είτε εντοιχισμένων στον Ναό είτε όμως και όσων που μαζεύτηκαν κατά καιρούς και που σήμερα φυλάσσονται στο ναό.

Το Καθολικό, ακολουθεί τον ίδιο αρχιτεκτονικό τύπο με τον ναό της Μονής Κάτω Παναγιάς, στην Άρτα και το καθολικό που είναι σύγχρονο με την αρχική φάση της μονής και αφιερωμένο στην Κοίμηση της Θεοτόκου, αποτελεί σήμερα, το μοναδικό σωζόμενο κτίσμα της Μονής.

Ο ναός της Πόρτα – Παναγιάς αποτελείται από τον κυρίως ναό και τον μεταγενέστερο εξωνάρθηκα με τον κυρίως ναό να χαρακτηρίζεται ως τρίκλιτη σταυρεπίστεγη βασιλική τύπου Γ1 κατά την τυπολογική κατάταξη του Αναστάσιου Ορλάνδου.

Τα τρία αυτά κλίτη διαιρούνται εσωτερικά με κιονοστοιχίες ενώ η τοποθέτηση των στεγών των επιμέρους τμημάτων του ναού σε διαφορετικά ύψη μεταξύ τους, δίνει στο μνημείο αυτό, μια μοναδική πλαστικότητα.

Οι εντυπωσιακοί εξωτερικοί τοίχοι του Καθολικού, μέχρι και το ύψος των 2 μέτρων από την ευθυντηρία είναι κατασκευασμένοι από μερικούς μεγάλους φαιούς ασβεστόλιθους και ορισμένοι από τους οποίους σχηματίζουν σταυρούς.

Στο υπόλοιπο τμήμα τους δομούνται κατά το πλινθοπερίκλειστο σύστημα ενώ σποραδικά αντί για μια πλίνθο στους κατακόρυφους αρμούς υπάρχουν επάλληλα οριζόντια τεμάχια.

Τα δίλοβα ή τρίλοβα παράθυρα περιβάλλονται από τοξωτά πλαίσια που φτάνουν ως την ποδιά τους και περιγράφονται από οδοντωτές ταινίες. Τα τύμπανα των παραθύρων κοσμούνται με κεραμοπλαστικό διάκοσμο που συνίσταται σε επάλληλες ορθές γωνίες και ενίοτε οριζόντιες οδοντωτές ταινίες ή ομόλογες καμπύλες.

πόρτα παναγία1

Οι εξωτερικοί τοίχοι διασπώνται επίσης από κεραμοπλαστικό διάκοσμο, οδοντωτές ταινίες κάτω από τα πώρινα γείσα, μαιάνδρους, σταυρούς κ.λ.π. Ο εξωνάρθηκας, ο οποίος προστέθηκε στο τέλος του 14ου αιώνα έχει σχήμα σταυροειδούς εγγεγραμμένου ναού με τρούλο.

Το μεγαλύτερο μέρος του γλυπτού διακόσμου του ναού καταστράφηκε κατά την πυρκαγιά του 1855.

Το μαρμάρινο τέμπλο είναι το αρχικό με ορισμένες αναπροσαρμογές που οφείλονται στην αποκατάσταση του Αναστάσιου Ορλάνδου. Τα κιονόκρανα που επιστρέφουν τους κιονίσκους, καθώς και το επιστύλιο, κοσμούνται με ανάγλυφο επιπεδόγλυφο διάκοσμο που φέρει υπολείμματα κηρομαστίχης.

Στους δυο ανατολικούς πεσσούς είναι προσαρμοσμένες, σε θέση αντίστροφη της ορθόδοξης διάταξης, ολόσωμες ψηφιδωτές εικόνες του Χριστού και της Θεοτόκου Βρεφοκρατούσας, αντίθετα από τη συνηθισμένη τοποθέτηση στους ορθόδοξους ναούς και αυτό την κάνει μοναδική στην Ελλάδα.

παναγία

Ο καθηγητής Αναστάσιος Ορλάνδος τοποθετεί την κατασκευή τους στα 1285, τις συνδέει με τα ψηφιδωτά του τρούλλου της Παρηγορίτισσας της Άρτας και μάλιστα τις αποδίδει στον ίδιο τεχνίτη.

Από τον εικονογραφικό διάκοσμο, αξιοπρόσεκτη είναι η τοιχογραφία που καλύπτει την ημικυκλική κόγχη, στην ΝΔ γωνία του κυρίως ναού, όπου απεικονίζεται ο κτίτωρ της μονής Ιωάννης Δούκας που άγγελος τον οδηγεί στην προστάτιδα της μονής, Παναγία.

Πρόκειται για μια από τις σπάνιες προσωπογραφίες των Κομνηνών ενώ ενδιαφέρουσες είναι και οι τοιχογραφίες που σώζονται στο Ιερό και οι οποίες τοποθετούνται στον 13ο αιώνα.

Η τοιχογραφία στην καμάρα του κεντρικού κλίτους και εκείνες πλησίον του παραθύρου της νότιας πλευράς και της δυτικής πλευράς του κυρίως ναού, χρονολογούνται κατά τον 18ο αιώνα όπως και εκείνες του νάρθηκα, στις οποίες δυστυχώς η μεγάλη πυρκαγιά του 1980, επέφερε ανεπανόρθωτη ζημιά.

Τελευταία ανασκαφική έρευνα έφερε στο φως και τον τάφο του Ιωάννη Δούκα – δυστυχώς συλημένος, επίσης έφερε στο φως επίσης τμήματα του αρχικού μαρμάρινου τέμπλου, τμήματα από αρχαίες ενεπίγραφες στήλες, τμήματα επικράνων με όλα αυτά να αποτελούν το δεύτερο δάπεδο της μονής, σε δεύτερη βέβαια χρήση.

Επίσης ήρθε στο φως και η βάση του αρχικού λίθινου άμβωνα, η στασιδοφόρος καθώς και ο μαρμάρινος κίονας που στήριζε την Αγία Τράπεζα, ενώ τμηματικά αποκαλύφθηκε και το αρχικό περίτεχνο μαρμάρινο δάπεδο του ναού.

Η Πόρτα – Παναγιά είναι και η γενέτειρα του Αγίου Βησσαρίωνα του θαυματουργού, άλλοτε μητροπολίτη Λαρίσης και Τρίκκης, ο οποίος είναι και ο πολιούχος Άγιος της Πύλης, της Καλαμπάκας επίσης όμως και των Τρικάλων ενώ αποτελεί μία πολύ μεγάλη και Αγία μορφή της Χριστιανοσύνης.

Ο εντυπωσιακός και περίτεχνος αυτός ναός, της Πόρτας Παναγιάς, έχει δικαίως χαρακτηριστεί με την απόφαση ΒΔ19-4-1921, ΦΕΚ 68/Α/26-4-1921 ΥΑ 10977/16-5-1967, ΦΕΚ 352/Β/31-5-1967 ως ένα σπουδαίο αρχαίο διατηρητέο και ιστορικό μνημείο.

πηγή https://greekorthodoxreligioustourism.blogspot.com/2015/04/blog-post_98.html

roz-panthiras-adv1
χαλβάς Γούναρης

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *